[Moris]

PODKOWCOWATE


Rodzina podkowcowate Rhinolophidae (podrząd Microchiroptera) obejmuje ponad 70 gatunków nietoperzy. Wszystkie reprezentują jeden rodzaj - podkowiec Rhinolophus. Rodzina rozpowszechniona jest w Afryce, południowej Europie i Azji, występuje również na Filipinach i w Australii. W Europie opisano 5 gatunków podkowców. W Polsce 2 - podkowiec mały Rhinolophus hipposideros i podkowiec duży Rhinolophus ferrumequinum. Wszystkie podkowce charakteryzuje specyficzna narośl na nosie w kształcie podkowy (stąd nazwa). "Podkowa" ma skomplikowaną budowę, wyróżnia się następujące jej części: podkowa, siodło, grzebień i lancet. Charakterystyczny kształt grzebienia jest cechą taksonomicznąą, pozwalającą rozróżnić oba nasze podkowce. Całą rodzinę wyróżnia od mroczkowatych brak koziołka w uchu, przy czym uszy są stosunkowo duże i zaostrzone. Wszystkie podkowce w czasie spoczynku wyginają ogon w stronę grzbietu (odwrotnie niż u mroczkowatych). Poszczególne gatunki mniej lub bardziej szczelnie osłaniają ciało błonami lotnymi (zdarza się to czasem i u gacków Plecotus sp., a także, w mniejszej skali, nockom dużym M.myotis), przez co hibernujące nietoperze przypominają owoce lub poczwarki wielkich owadów. Mają z reguły szerokie, zaokrąglone skrzydła, które determinują lot powolny i trzepoczący (szybkie uderzenia skrzydeł i częste zmiany kierunku). U samic, w pobliżu otworu płciowego znajduje się dodatkowa para sutków służąca do przyczepiania się młodych w trakcie lotu matki. Podkowcowate wydają sygnały echolokacyjne przez nos i w przeciwieństwie od mroczkowatych mogą wiązkę dźwiękową koncentrować i ukierunkowywać.

Dwa gatunki podkowców: podkowiec mały (z lewej) i podkowiec duży (z prawej)
fot. Moris

Podkowiec mały - Rhinolophus hipposideros (Bechstein, 1800)
Jeden z najmniejszych krajowych gatunków nietoperzy. Futerko na grzbiecie jest jasno brązowe o czerwonawym odcieniu, na brzuchu szare. Błony lotne są ciemne, brązowe, o podobnym odcieniu co grzbiet. Skrzydła szerokie, zaokrąglone, długość przedramienia od 37 do 42,5 mm. Ostroga sięga do połowy długości krawędzi błony ogonowej, płatek nie występuje. Masa ciała od 3 do 9 g. Długość ciała (bez ogona) waha się w okolicach 40 mm, a nietoperz wiszący na stropie ma ok. 50 mm długości. Budowa narośli wokół nozdrzy wyróżniająca podkowca małego to falisty brzeg podkowy i równowąski grzebień. Echolokuje na wysokiej częstotliwości (110 kHz), przez co sonar ma bardzo mały zasięg (do kilku metrów). Żywi się owadami i pająkami, które chwyta w powietrzu bądź zbiera z powierzchni skał, czy roślin. Najdłuższy stwierdzony wiek u podkowca małego wynosi ponad 21 lat (obserwacja z Polski).

Podkowce małe w trzech ujęciach
fot. Moris

Gatunek rozpowszechniony w Europie południowej i Środkowej. W Polsce występuje w pasie gór i pogórza (rzadszy na zachodzie) oraz na Wyżynie Krakowsko-Wieluńskiej. Częstochowa to najdalej na północ wysunięte stanowisko. Kryjówkami zimowymi są przeważnie jaskinie i sztolnie, rzadziej duże piwnice. Nietoperze podczas hibernacji wiszą wolno na stropie (nigdy nie chowają się w szczelinach), owinięte skrzydłami. Rzadko stykają się między sobą, choć czasami tworzą skupienia (grupy osobników, np. w jednym fragmencie komory jaskini). Wybierają miejsca dość ciepłe o temperaturze ok. + 8°C. Latem kolonie rozrodcze (od kilku do kilkuset nietoperzy) odnajdywane są najczęściej na strychach, rzadziej w piwnicach, a w latach wcześniejszych również w jaskiniach. Samce w tym czasie żyją pojedynczo lub w niewielkich grupach, używając jako kryjówek dziennych jaskiń lub strychów. Jest gatunkiem osiadłym, choć znane są przeloty na odległość do 150 km. Od lat 50-tych poprzedniego stulecia notowany jest drastyczny spadek liczebności podkowca małego. Jednak w ostatnich latach liczba osobników zliczanych zimą, jak i w okresach przejściowych (np. ponad 500 osobników w Jaskini Zbójeckiej w Łopieniu) powoli wzrasta, głównie jednak z uwagi na odkrywanie nowych kryjówek. Podkowiec mały objęty jest w Polsce ochroną ścisłą. Zamieszczony jest w załączniku II i IV Dyrektywy Rady EWG w sprawie ochrony siedlisk naturalnych oraz dzikiej fauny i flory. Wymieniony jest także w załączniku II Konwencji Berneńskiej.

---

Podkowiec mały
fot. Moris

---

Podkowiec duży - Rhinolophus ferrumequinum (Schreber, 1774)
Nietoperz dużych rozmiarów, przedramię długości 54-60 mm, przy masie od 20 do 30 g. Całkowita długość zwierzęcia wiszącego (np. w czasie hibernacji) wynosi ok. 90 mm. Cechy ubarwienia futerka, błon lotnych, długości ostrogi podobne do podkowca małego. Cechą odróżniającą podkowce, poza wielkością, jest budowa narośli wokół nozdrzy. U opisywanego podkowca dużego brzeg podkowy jest równy, nie falisty, a grzebień przewężony w połowie. Częstotliwość echolokacyjnych sygnałów wynosi 80 kHz. W czasie letargu zimowego nietoperze tego gatunku obserwowane na południu Słowacji tworzyły grupy, gdzie stykały się między sobą. Wiele osobników zimowało mając skrzydła złożone wzdłuż ciała, ale spotykano także zwierzęta szczelnie owinięte błonami lotnymi. Najdłuższy stwierdzony wiek to 30,5 roku.

Grupka podkowców dużych
fot. Moris

Rozmieszczenie geograficzne podkowca dużego w Europie podobne jak i małego, lecz północna granica występowania przesunięta jest bardziej na południe. Dotychczas w Polsce stwierdzony był kilkukrotnie. Pierwsza obserwacja pochodzi z Jaskini Nietoperzowej na Wyżynie Krakowskiej (1962 rok). Kolejna z roku 1992 z Jaskini Szkieletowej w Beskidach, z Jaskini Wiernej (Wyżyna Krakowska) z 1992 roku oraz z Jaskini Łokietka w Ojcowskim Parku Narodowym (również Wyżyna Krakowska) w roku 2002, która to jaskinia jest obecnie stałym miejsce zimowania tego gatunku (jeden osobnik). Wszystkie te stwierdzenia dokonano w okresie hibernacji.W 2005 roku, przy jaskini na Tomaszówkach Dolnych (Wyżyna Krakowska) odłowiono samicę podkowca dużego, a jednego osobnika w stanie zmumifikowanym znaleziono na strychu klasztoru w Szczyrzycu (Beskid Wyspowy) w 2003 r. Pod względem biologii, wyboru kryjówek i sposobu żerowania podobny do podkowca małego. Prowadzi również osiadły tryb życia.

edit: WJG

[mopek]

no to tradycyjnie - otwieram dyskusję