[Moris]

PODKOWCOWATE


Rodzina podkowcowate Rhinolophidae (podrz?d Microchiroptera) obejmuje ponad 70 gatunków nietoperzy. Wszystkie reprezentuj? jeden rodzaj – podkowiec Rhinolophus. Rodzina rozpowszechniona jest w Afryce, południowej Europie i Azji, występuje również na Filipinach i w Australii. W Europie opisano 5 gatunków podkowców. W Polsce 2 – podkowiec mały Rhinolophus hipposideros i podkowiec duży Rhinolophus ferrumequinum. Wszystkie podkowce charakteryzuje specyficzna narol na nosie w kształcie podkowy (st?d nazwa). „Podkowa” ma skomplikowan? budowę, wyróżnia się następuj?ce jej częci: podkowa, siodło, grzebień i lancet. Charakterystyczny kształt grzebienia jest cech? taksonomiczn?, pozwalaj?c? rozróżnić oba nasze podkowce. Cał? rodzinę wyróżnia od mroczkowatych brak koziołka w uchu, przy czym uszy s? stosunkowo duże i zaostrzone. Wszystkie podkowce w czasie spoczynku wyginaj? ogon w stronę grzbietu (odwrotnie niż u mroczkowatych). Poszczególne gatunki mniej lub bardziej szczelnie osłaniaj? ciało błonami lotnymi (zdarza się to czasem i u gacków Plecotus sp.), przez co hibernuj?ce nietoperze przypominaj? owoce lub poczwarki wielkich owadów. Maj? z reguły szerokie, zaokr?glone skrzydła, które determinuj? lot powolny i trzepocz?cy (szybkie uderzenia skrzydeł i częste zmiany kierunku). U samic, w pobliżu otworu płciowego znajduje się dodatkowa para sutków służ?ca do przyczepiania się młodych w trakcie lotu matki. Podkowcowate wydaj? sygnały echolokacyjne przez nos i w przeciwieństwie od mroczkowatych mog? wi?zkę dĽwiękow? koncentrować i ukierunkowywać.

Dwa gatunki podkowców: podkowiec mały (z lewej) i podkowiec duży (z prawej)
fot. Moris

Podkowiec mały – Rhinolophus hipposideros (Bechstein, 1800)
Jeden z najmniejszych krajowych gatunków nietoperzy. Futerko na grzbiecie jest jasno br?zowe o czerwonawym odcieniu, na brzuchu szare. Błony lotne s? ciemne, br?zowe, o podobnym odcieniu co grzbiet. Skrzydła szerokie, zaokr?glone, długoć przedramienia od 37 do 42,5 mm. Ostroga sięga do połowy długoci krawędzi błony ogonowej, płatek nie występuje. Masa ciała od 3 do 9 g. Długoć ciała (bez ogona) waha się w okolicach 40 mm, a nietoperz wisz?cy na stropie ma ok. 50 mm długoci. Budowa naroli wokół nozdrzy wyróżniaj?ca podkowca małego to falisty brzeg podkowy i równow?ski grzebień. Echolokuje na wysokiej częstotliwoci (110 kHz), przez co sonar ma bardzo mały zasięg (do kilku metrów). Żywi się owadami i paj?kami, które chwyta w powietrzu b?dĽ zbiera z powierzchni skał, czy rolin. Najdłuższy stwierdzony wiek u podkowca małego wynosi ponad 21 lat (obserwacja z Polski).

Podkowce małe w trzech ujęciach
fot. Moris

Gatunek rozpowszechniony w Europie południowej i rodkowej. W Polsce występuje w pasie gór i pogórza (rzadszy na zachodzie) oraz na Wyżynie Krakowsko-Wieluńskiej. Częstochowa to najdalej na północ wysunięte stanowisko. Kryjówkami zimowymi s? przeważnie jaskinie i sztolnie, rzadziej duże piwnice. Nietoperze podczas hibernacji wisz? wolno na stropie (nigdy nie chowaj? się w szczelinach), owinięte skrzydłami. Nie stykaj? się między sob?, choć czasami tworz? skupienia (grupy osobników, np. w jednym fragmencie komory jaskini). Wybieraj? miejsca doć ciepłe o temperaturze ok. + 8 oC. Latem kolonie rozrodcze (od kilku do kilkuset nietoperzy) odnajdywane s? najczęciej na strychach, rzadziej w piwnicach a w latach wczeniejszych również w jaskiniach. Samce w tym czasie żyj? pojedynczo lub w niewielkich grupach, używaj?c jako kryjówek dziennych jaskiń lub strychów. Jest gatunkiem osiadłym, choć znane s? przeloty na odległoć do 150 km. Od lat 50-tych poprzedniego stulecia notowany jest drastyczny spadek liczebnoci podkowca małego. Jednak w ostatnich latach liczba osobników zliczanych zim?, jak i w okresach przejciowych (np. ponad 500 osobników w Jaskini Zbójeckiej w Łopieniu) powoli wzrasta, głównie jednak z uwagi na odkrywanie nowych kryjówek. Podkowiec mały objęty jest w Polsce ochron? cisł?. Zamieszczony jest w zał?czniku II i IV Dyrektywy Rady EWG w sprawie ochrony siedlisk naturalnych oraz dzikiej fauny i flory. Wymieniony jest także w zał?czniku II Konwencji Berneńskiej.

---

Podkowiec mały
fot. Moris

---

Podkowiec duży – Rhinolophus ferrumequinum (Schreber, 1774)
Nietoperz dużych rozmiarów, przedramię długoci 54-60 mm, przy masie od 20 do 30 g. Całkowita długoć zwierzęcia wisz?cego (np. w czasie hibernacji) wynosi ok. 90 mm. Cechy ubarwienia futerka, błon lotnych, długoci ostrogi podobne do podkowca małego. Cech? odróżniaj?c? podkowce poza wielkoci? jest budowa naroli wokół nozdrzy. U opisywanego podkowca dużego brzeg podkowy jest równy, nie falisty, a grzebień przewężony w połowie. Częstotliwoć echolokacyjnych sygnałów wynosi 80 kHz. W czasie letargu zimowego nietoperze tego gatunku obserwowane na południu Słowacji tworzyły grupy, gdzie stykały się między sob?. Wiele osobników zimowało maj?c skrzydła złożone wzdłuż ciała, ale spotykano także zwierzęta szczelnie owinięte błonami lotnymi. Najdłuższy stwierdzony wiek to 30,5 roku.

Grupka podkowców dużych
fot. Moris

Rozmieszczenie geograficzne podkowca dużego w Europie podobne jak i małego, lecz północna granica występowania przesunięta jest bardziej na południe. Dotychczas w Polsce stwierdzony był trzykrotnie. Pierwsza obserwacja pochodzi z Jaskini Nietoperzowej na Wyżynie Krakowskiej (1962 rok). Kolejna z roku 1992 z Jaskini Szkieletowej w Beskidach oraz ostatnia z Jaskini Łokietka w Ojcowskim Parku Narodowym (również Wyżyna Krakowska) w roku 2002. Wszystkie stwierdzenia dokonano w okresie hibernacji. Pod względem biologii, wyboru kryjówek i sposobu żerowania podobny do podkowca małego. Prowadzi również osiadły tryb życia.

[mopek]

no to tradycyjnie - otwieram dyskusję