Co warto przeczytać, a czego lepiej nie czytać, czyli o polskiej chiropterologicznej literaturze popularnonaukowej
Polska literatura popularnonaukowa dotycz?ca nietoperzy jest niestety doć uboga. Dopiero w ostatnich latach pojawiło się więcej publikacji, dzięki czemu zwiększył się wybór i dostępnoć takiej literatury. Nasz przegl?d zaczniemy od lat najdawniejszych... Dotyczy niestety tylko dzieł, do których mam dostęp. Pomin?łem także liczne ukazuj?ce się ostatnio pozycje dotycz?ce ssaków (różnego rodzaju przewodniki terenowe, atlasiki, albumiki...). Jest ich tak dużo, że nie ma możliwoci ich omówienia. Jeżeli jednak uważacie, że jaki jest istotny – będę się starał zdobyć i obejrzeć. Przegl?d ustawiony jest według kolejnoci pojawiania się pozycji na rynku.
Kazimierz Stronczyński. 1839. Spis zwierz?t ss?cych Kraju Polskiego i pogranicznych. Warszawa. 35 stron.
Niew?tpliwa ciekawostka, zwłaszcza jeżeli chodzi o ryciny – dla przykładu... No i pierwsze stwierdzenia nietoperzy z Warszawy...
Róża Goldhamerówna. 1903. Klucz do oznaczania zwierz?t krajowych. Ssawce. Mammalia. Nietoperze, Chiroptera. Kosmos 28: 220-268.W roku 1903 dr Benedykt Dybowski postanowił ogłosić drukiem opracowane przez siebie „tablice synoptyczne, zapomoc? których byłoby można okrelać gatunki bez wielkiego trudu”. Miał nadzieję, iż: „daj?c do ręki klucz do determinowania gatunków, zdołamy pobudzić ludzi chętnych i miłuj?cych przyrodę do zajęcia się zbieraniem materyału, koniecznego dla opracowania fauny krajowej”. Cel był - jak widać - zbożny. Dodatkowo redaktor obiecywał: „Odbitki oddajemy do r?k nabywców po cenie możebnie najniższej”. Pierwsz? grup?, jak? opracowano, były nietoperze. Opracowała je do druku Róża Goldhamerówna, st?d ona widnieje jako autorka.
Oczywicie opracowanie ukazuje już doć historyczn? systematykę, również cechy gatunkowe s? nie zawsze prawidłowe. Jednak jest to pierwszy krajowy klucz do oznaczania nietoperzy, zrobiony porz?dnie, fachowo, z duż? liczb? ilustracji (niestety ci?gniętych z dzieł zagranicznych...). No i te nazwy nietoperzy: przymroczek srebrnowłosy, wodnik duży, mopek zrosłouszek, nocek miernopiętek myszaty...
Edward Lubicz Niezabitowski. 1933. Klucz do oznaczania zwierz?t kręgowych Polski. Zeszyt I. Klucz do oznaczania zwierz?t ss?cych Polski. Wydanie drugie całkowicie przerobione i powiększone. Nakładem Koła Przyrodników Uczniów Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Nie posiadam – niestety – wydania pierwszego. Drugie zrobione rzetelnie, ilustracje ładne (szkoda, że prawie ich brak przy nietoperzach...), opisy gatunków niestety bardzo skrócone. ?miało można przeczytać.
Wacław Skuratowicz. 1952 (wyd. I). Krajowe zwierzęta ss?ce. Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych. Warszawa. 87 stron. W roku 1947 Autor wydał Klucz do oznaczania krajowych zwierz?t ss?cych (Księgarnia Akademicka, Poznań. 68 stron).
Jak napisał autor „Ksi?żeczka niniejsza przeznaczona jest dla młodzieży szkolnej oraz tych wszystkich, którzy pragnęliby zapoznać się z faun? krajowych zwierz?t ss?cych”. Zatem zapisana jest językiem zrozumiałym a klucze oparte s? o cechy zewnętrzne, wyraĽnie widoczne. Opisy gatunków trafne, autor był badaczem nietoperzy i sporo szczegółów ich biologii znał z własnych obserwacji. W roku 1947 Autor wydał Klucz do oznaczania krajowych zwierz?t ss?cych (Księgarnia Akademicka, Poznań. 68 stron) – niestety nie posiadam...
Kazimierz Kowalski Nasze nietoperze i ich ochrona. Poszukuję...
Jan Jerzy Karpiński. 1955 (wyd. I), 1963 (wyd. II). Nietoperze. Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych. 55 stron.
Rozdziały: Gacki, Dowiadczenie, Nietoperzyca z małym, Wodopój, Ofiary zabobonów, Alarm, Budowa ciała – wyrazem przystosowań, Nietoperz budzi się, Skrzynki dla nietoperzy, Najmniejszy, Żarłoki, Obr?czkujemy karliki, Zamieszanie, Wędrownicy, Mieszkańcy jaskiń, Zima „za pasem”.
Ksi?żeczka bardzo popularna, ukazuj?ca w przystępny sposób życie nietoperzy. Sporo szczegółów, ciekawie przedstawionych. Niestety – w ksi?żce pojawia się parę faktów nieprawdziwych – najważniejsze to: karliki malutkie w dziupli (i to takiej, gdzie można rękę włożyć i je wyj?ć...), nocki łydkowłose w Puszczy Białowieskiej, samice żeruj?ce z nowonarodzonymi młodymi, mroczki pozłociste w budce, nocek w?satek jako najmniejszy z naszych nietoperzy...
Dla dzieci młodszych i starszych – dobre. Tylko trzeba zwrócić uwagę na błędy.
Kazimierz Kowalski (redaktor). 1964. Klucze do oznaczania kręgowców Polski. Częć V. Ssaki Mammalia.
Opracowanie solidne, ale z uwagi na upływ lat niezbyt aktualne... Mało rysunków, częciowo nie oryginalne. Niektóre Ľle podpisane. Jest nowsze wydanie klucza – patrz Z. Pucek (redaktor), Klucz do oznaczania ssaków Polski.
Kazimierz Kowalski. 1971. Ssaki – Zarys teriologii. PWN. 643 strony.
Dzieło przygotowane bardzo starannie – autor jest jednym z największych polskich teriologów. Częć powięcona nietoperzom zawiera więcej wiadomoci o ich pochodzeniu i anatomii oraz fizjologii niż inne opracowania. Przegl?d systematyczny silnie skrócony.
Włodzimierz Serafiński. 1972 (wydanie drugie, zatem pierwsze powinno być wczeniej...). Ssaki Polski. Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych. 103 strony.
Popularny atlasik, bardzo długo jedyne dostępne na rynku wydawnictwo tego rodzaju. Niestety – w tamtych latach wiedza o nietoperzach nie była zbyt rozległa, zatem w opisach jest sporo błędów. Rysunki poszczególnych gatunków autorstwa Janusza Towpika niestety mało różni? się między sob?.
Adam Krzanowski. 1980. Nietoperze. Wiedza Powszechna (ksi?żka wydana w serii „Biblioteka Wiedzy Współczesnej Omega”). 234 strony.
Rozdziały: Pochodzenie i ewolucja; Nieco morfologii; Nieco systematyki; Rozmieszczenie geograficzna; Wędrówki; Sposoby lokomocji; Echolokacja; Wzrok, węch i smak; Termoregulacja i hibernacja; Kryjówki; Pokarm; Kolonie i ich znaczenie; Rozród; Wrogowie i przypadkowe przyczyny mierci nietoperzy; Pasożyty i choroby; Nietoperz jako domownik; Znaczenie ekonomiczne; Ochrona nietoperzy; Rozwój badań nad nietoperzami; Nietoperze w mitach, legendach, literaturze.
Pierwsza pozycja omawiaj?ca praktycznie pełnię wiedzy chiropterologicznej, zarówno dotycz?cej nietoperzy krajowych jak i egzotycznych. Niestety, dwadziecia kilka lat, jakie upłynęło od napisania tej ksi?żki spowodowało, że niektóre wiadomoci s? już przestarzałe. Jednak cały czas jest to pozycja godna, z której można zaczerpn?ć bardzo bogat? wiedzę na temat nietoperzy. A s? tu działy nie objęte żadnym innym opracowaniem, jak np. mity i legendy dotycz?ce nietoperzy. Gor?co polecam!!!
Zdzisław Pucek, Jan Raczyński (redaktorzy). 1983. Atlas rozmieszczenia ssaków w Polsce. PWN. 188 stron oraz tom z mapami - 183 strony.
Opracowaniem map przedstawiaj?cych rozmieszczenie gatunków nietoperzy w Polsce zaj?ł się Andrzej Lech Ruprecht. Mapy s? sporz?dzone w siatce UTM, której podstawowe pole to kwadrat 10 x 10 km. Niestety – takiej siatki nie da się opisać na kuli, jak? jest ziemia, zatem co jaki czas pojawiaj? się kliny z polami o mniejszej powierzchni. Dla każdego gatunku zebrano cał? wiedzę dostępn? w literaturze, w kolekcjach naukowych oraz nieliczne dane niepublikowane. Każde stanowisko jest opisane: przybliżona lokalizacja oraz odniesienie do literatury (dla stanowisk wczeniej opublikowanych) lub rok i rodzaj obserwacji (dla niepublikowanych). Niestety, nietoperze potraktowano jak inne ssaki, zatem na mapie nie zostały rozróżnione stanowiska letnie i zimowe, oraz – co ważniejsze – nie s? wydzielone stanowiska niedatowane, czyli np. pochodz?ce w wypluwek sów. Oczywicie z opisu możemy dowiedzieć się, które stanowiska s? zebrane na podstawie analizy zrzutek sów, jednak omówienie zebranego materiału zostało przeprowadzone w oparciu o komplet jednolitych punktów na mapie. Dla gatunków wędrownych jest to nie do przyjęcia, gdyż niektóre pojawiaj? się w całej Polsce tylko w okresie wędrówek, za latem przebywaj? tylko w niektórych regionach kraju (np. borowiaczek). Z kolei gatunki bardzo rzadko chwytane przez płomykówkę, nawet tak często spotykane jak nocek rudy, wykazane s? z bardzo niewielu stanowisk. Jednak dzieło pokazuje wiedzę o rozmieszczeniu nietoperzy na rok 1980.
Na pewno pozycja godna polecenia.
Zdzisław Pucek (redaktor). 1984. Klucz do oznaczania ssaków w Polsce. PWN. 287 stron. Wczeniej wydana była wersja angielskojęzyczna (“Keys to Vertebrates of Poland. Mammals. PWN, 1981), nieco różni?ca się od polskojęzycznej – nowsza zawiera kilka poprawek.
Kazimierz Kowalski i Andrzej Lech Ruprecht opracowali rozdział dotycz?cy nietoperzy. Znajduje się w nim klucz do rozpoznawania tych zwierz?t (po cechach zewnętrznych i czaszkach) oraz szczegółowe informacje dotycz?ce biologii poszczególnych gatunków. Niestety – na pocz?tku lat osiemdziesi?tych rozwój badań nad nietoperzami w Polsce był jeszcze doć słaby, zatem sporo informacji pochodzi z literatury zagranicznej. A nietoperze maj? często inne przyzwyczajenia w Polsce, a inne gdzie indziej... Co do map występowania w Polsce – patrz uwaga do „Atlasu...”. W kluczu, przy najtrudniejszych do rozróżnienia parach gatunków (nocek Brandta – nocek w?satek, karliki), znajduje się parę cech nie umożliwiaj?cych ich rozpoznania. Klucz do oznaczania gatunków po czaszkach – bardzo dobry.
Na pewno pozycja godna polecenia.
Wiesław Bogdanowicz, Zbigniew Urbańczyk, Robert Dzwonkowski. 1989. Ssaki chronione w Polsce. Nietoperze. Liga Ochrony Przyrody. 32 strony.
Ksi?żeczka napisana przez dwu znakomitych chiropterologów, zatem omówienie gatunków bardzo dobre. Natomiast rysunki (trzeciego autora)... Raz lepsze, raz gorsze. Niestety, zdecydowanie więcej tych ostatnich. Zatem dobre tylko do przeczytania.
Bronisław Wojciech Wołoszyn. 1991. Jaki to nietoperz? Polowy klucz do oznaczania nietoperzy krajowych. Centrum Informacji Chiropterologicznej, Instytut Systematyki i Ewolucji Zwierz?t PAN, Kraków. 55 stron.
Rozdziały: Uwagi praktyczne, Lista polskich nietoperzy, Klucz do oznaczania nietoperzy, Przegl?d nietoperzy krajowych.
Jak napisał autor we wstępie „Klucz przeznaczony jest przede wszystkim dla chiropterologów amatorów, młodzieży szkolnej i miłoników przyrody chc?cych się zapoznać z t? niezwykle interesuj?c? grup? ssaków”. Niestety, Autor nie ustrzegł się od paru niedokładnoci w kluczu (będ?cych często powieleniem błędów pochodz?cych z wczeniejszych publikacji), za w opisach nietoperzy znajduje się sporo błędów (np.: podkowiec duży, nocek orzęsiony i mroczek pozłocisty - wród kryjówek letnich jako pierwsze podano dziuple, które nie s? przez te gatunki zasiedlane; borowiaczek – podanie kryjówek zimowych sugeruje, że gatunek ten zimuje w naszym kraju, chociaż nie było jeszcze stwierdzeń z tego okresu; w opisie występowania w Polsce często sugerowano się częstoci? spotykania na południu kraju – np. borowiaczek podawany jest jako jeden z najrzadszych nietoperzy krajowych, podczas gdy w Polsce centralnej i wschodniej występuje często i lokalnie licznie).
Włodzimierz Serafiński. 1995. Ssaki Polski. Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne. 126 stron.
Jakby kolejne wydanie atlasiku z roku 1972, ale w zupelnie odmiennej szacie graficznej. Ilustracje tym razem Elżbiety Fido-Drużyńskiej to chyba absolutne mistrzostwo wiata... Przez grzecznosc nie zamieszczę obrazków, ale jak ktos będzie miał okazję zobaczyć... Serio - że też takie co jeszcze ukazuje się drukiem... Tekst zblizony do pprzedniego wydania.
Tomasz Kokurewicz, ?wierkosz Krzysztof, WoĽniak Czesław. 1996. Nietoperze Międzyrzeckiego Rejonu Umocnionego. Wydawca nie okrelony... Może Urz?d Wojewódzki w Gorzowie Wielkopolskim? 195 stron, dużo kolorowych fotografii nie tylko nietoperzy.
Rozdziały: Przyroda otoczenia Międzyrzeckiego Rejonu Umocnionego, Historia i architektura podziemi Międzyrzeckiego Rejonu Umocnionego, Nietoperze, Badania i ochrona nietoperzy, Turystyka w podziemiach Międzyrzeckiego Rejonu Umocnionego, Literatura. Oba rozdziały powięcone nietoperzom autorstwa Tomasza Kokurewicza.
Ksi?żka napisana bardzo dobrze, łatwym językiem. Omówione s? zarówno sprawy ogólne dotycz?ce nietoperzy, jak i gatunki stwierdzone w MRU, chociaż te ostatnie bardzo skrótowo. Masa dobrych zdjęć. Drobne potknięcia wynikaj? z przejęzyczeń albo s? naprawdę drobne (np. moim zdaniem nocek łydkowłosy zdecydowanie nie jest podobny do nocka dużego, za stwierdzenie, że nasze nietoperze odżywiaj? się wył?cznie owadami, można wybaczyć). Fascynuj?ca s? też dzieje MRU, ale to już inna historia...
Polecam.
Marek Kowalski, Grzegorz Lesiński (redaktorzy). 2000. Poznajemy Nietoperze. ABC wiedzy o nietoperzach, ich badaniu i ochronie. Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Nietoperzy, Warszawa. 140 stron + 112 kolorowych zdjęć.
Autorzy: Radosław Dzięciołowski, Elżbieta Fuszara, Wincenty Harmata, Janusz Hejduk, Mirosław Jurczyszyn, Marek Kowalski, Grzegorz Lesiński, Alek Rachwald, Jolanta Struzik, Zbigniew Urbańczyk, Andrzej Węgiel. Rozdziały: Ogólna charakterystyka nietoperzy, Budowa ciała, Echolokacja, Przegl?d rodzin nietoperzy, Nietoperze Polski (w tym: Cykl życiowy, ?rodowiska, Rozród, Hibernacja, Pokarm, Naturalni wrogowie i konkurenci, Pasożyty nietoperzy, Przegl?d krajowych gatunków), Jak badamy i obserwujemy nietoperze (w tym: Warsztat pracy chiropterologa, Kontrole kryjówek, Chwytanie nietoperzy, Znakowanie, Stosowanie detektorów ultradĽwiękowych, Inne metody badań, Oznaczamy krajowe gatunki nietoperzy), Ochrona nietoperzy (w tym: Zagrożenia nietoperzy, Ochrona nietoperzy w Polsce, Ochrona nietoperzy w lasach i zadrzewieniach, Ochrona nietoperzy w budynkach, Jak chronić zimowiska nietoperzy, Edukacja), Każdy może pomóc nietoperzom – organizacje i formy działalnoci.
Zbigniew Głowaciński (redaktor). 2001. Polska czerwona księga zwierz?t. Kręgowce. PWRiL. Wczeniejsze wydanie – 1992.
W Księdze zamieszczono 8 gatunków nietoperzy (autor: Bronisław Wojciech Wołoszyn). Niestety, zarówno dobór gatunków, jak i ustalone dla nich kategorie, s? wybrane niezbyt szczęliwie. Umieszczenie w Księdze podkowca dużego, gatunku stwierdzonego tylko trzykrotnie w Polsce, jest chyba poważnym błędem. Również wiele do życzenia pozostawiaj? opisy gatunków. Na mapkach nie zamieszczono wielu stanowisk opublikowanych. No i najmieszniejsze (a może najsmutniejsze...): „Większoć jaskiń, w których stwierdzono zimowanie tego gatunku, także podlega ochronie”. Zdanie takie pojawia się przy mroczku pozłocistym, i jest OK. Ale pojawia się też przy borowiaczku, który (1) NIGDY w Polsce nie był obserwowany zima i (2) NIGDY (ALBO BAAAARDZO SPORADYCZNIE) nie był obserwowany w jaskiniach w Europie. Teksty w tak poważnym dziele powinny być przygotowane dużo lepiej.
W częci powięconej nietoperzom dzieła nie polecam.
Bronisław Wojciech Wołoszyn. 2001. Nietoperze Polski. Występowanie, rodowisko, status ochronny. Centrum Informacji Chiropterologicznej, Instytut Systematyki i Ewolucji Zwierz?t PAN, Kraków. 63 strony. W tej samej ksi?żce, z drugiej strony, znajduje się skrócona wersja angielska (Bats of Poland. Distribution, habitat and conservation status).
Rozdziały: Nietoperze Polski; Przegl?d nietoperzy krajowych, Nietoperze w ekosystemie; Antropogenne zagrożenia dla nietoperzy (w tym: Utrata siedlisk, utrata niszy i redukcja zasobów pokarmowych, Zanieczyszczenia rodowiska, Celowe niszczenie, Niepokojenie zwierz?t), Ochrona nietoperzy (w tym: procedury ochronne, Kategorie zagrożeń wg IUCN, Praktyczne aspekty ochrony nietoperzy); Aspekty informacji i edukacji w odniesieniu do nietoperzy; Porozumienie Bońskie; Nietoperz w domu! Co robić?
Mimo że ksi?żka została wydana 10 lat po pierwszym kluczu prof. Wołoszyna, opisy gatunków s? tylko nieznacznie zmodyfikowane i rozszerzone w porównaniu z zawartymi w ksi?żce „Jaki to nietoperz”. Niestety, błędy pozostały te same. Mapki rozmieszczenia poszczególnych gatunków w Polsce niestety s? bardzo uproszczone – większoć gatunków wykazano jako występuj?ce w całej lub prawie całej Polsce, co z pewnoci? nie jest prawd? przy borowiaczku, mroczku posrebrzanym czy pozłocistym. W dalszych częciach znajduj? się również liczne błędy – np. mroczek póĽny jest wł?czony do „gatunków pierwotnie lenych, chroni?cych się jednak niekiedy zim? w jaskiniach lub zabudowaniach”.
Autor ksi?żkę zaadresował „do osób zajmuj?cych się zawodowo ochron? rodowiska, a więc dla personelu parków narodowych i krajobrazowych, biur wojewódzkich konserwatorów przyrody i wydziałów ochrony rodowiska na różnych szczeblach administracji”. Pisz?c do osób nie będ?cych chiropterologami, a często nawet przyrodnikami, powinno się dołożyć wszelkich starań, aby w ksi?żce nie było błędów. Niestety, ksi?żka nie spełnia tego warunku.
_________________ Marek Kowalski
Towarzystwo Przyrodnicze "Bocian"
"Żegnam Was. Już wiem..."
Zbigniew Głowaciński (redaktor). 2001. Polska czerwona księga zwierz?t. Kręgowce. PWRiL. Wczeniejsze wydanie – 1992.
W Księdze zamieszczono 8 gatunków nietoperzy (autor: Bronisław Wojciech Wołoszyn). Niestety, zarówno dobór gatunków, jak i ustalone dla nich kategorie, s? wybrane niezbyt szczęliwie. Umieszczenie w Księdze podkowca dużego, gatunku stwierdzonego tylko trzykrotnie w Polsce, jest chyba poważnym błędem. Również wiele do życzenia pozostawiaj? opisy gatunków. Na mapkach nie zamieszczono wielu stanowisk opublikowanych.
Było to już omawiane na forum. Jeszcze raz napisze odnonie podkowca dużego:
Ma on kategorie LC( Least Concern), która oznacza między innymi: gatunki, które reprezentowane s? przez populacje marginalne, ledwie zaznaczaj?ce się i nietrwałe. S? to m.in. gatunki reprezentowane przez słabe populacje brzeżne i wyspowe, ale poza krajem jeszcze doć bezpieczne.
I dlatego podkowiec wielki ma taki status w tej księdze. Podobny stopień zagrożenia ma w tej księdze także puszczyk mszarny znany u nas tylko z rzadkiego zalatywania na obszar Puszczy Białowieskiej. Z tym że od razu przyznam się bez bicia że nie wiem jak się przedstawia sytuacja podkowców wielkich w krajach s?siednich.
Co do innych gatunków to nie dyskutuje na ten temat bo brak mi wiedzy Ale za to mam pytanie tego typu:
Jakie więc gatunki nietoperzy powinny się znaleĽć w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierz?t
[ Dodano: 23 Gru 2004 11:13 pm ]
Jeli ten post tutaj nie pasuje prosiłbym o umieszczenie go w temacie do tego bardziej adekwatnym
Nie możesz pisać nowych tematów Nie możesz odpowiadać w tematach Nie możesz zmieniać swoich postów Nie możesz usuwać swoich postów Nie możesz głosować w ankietach Możesz załączać pliki na tym forum Możesz ściągać załączniki na tym forum
FAQ
![:]](../images/smiles/hehe.gif ":]")
Ale za to mam pytanie tego typu:
